Cải tạo bãi rác cũ thành không gian xanh: khi nơi bị lãng quên hồi sinh

Ở rìa nhiều thành phố, có những khu đất mà người dân đi ngang qua thường bịt mũi rảo bước. Đó là các bãi chôn lấp rác đã đầy, đã ngừng tiếp nhận nhưng vẫn âm thầm bốc mùi, rỉ nước và phát thải khí. Suốt nhiều năm, chúng bị xem như một vết sẹo không thể xóa. Thế nhưng trên thế giới, và dần dần cả ở Việt Nam, những khu đất tưởng như bỏ đi ấy đang được hồi sinh thành công viên, rừng cây, sân thể thao hay cánh đồng pin mặt trời.

Bài viết này tổng hợp cách các đô thị cải tạo bãi rác cũ, những điều kiện kỹ thuật bắt buộc phải đáp ứng và các bài học mà doanh nghiệp, chính quyền địa phương có thể tham khảo khi tính tới bài toán sử dụng lại quỹ đất này.

Vì sao bãi rác đóng cửa vẫn là mối lo

Một bãi chôn lấp ngừng hoạt động không có nghĩa là hết nguy cơ. Rác hữu cơ bên dưới tiếp tục phân hủy trong điều kiện yếm khí suốt hai đến ba thập kỷ. Quá trình đó sinh ra khí metan, một loại khí nhà kính mạnh hơn khí CO2 nhiều lần, đồng thời có thể tích tụ và gây cháy nổ nếu không được thu gom. Song song, nước mưa thấm qua lớp rác tạo thành nước rỉ rác chứa kim loại nặng, amoni và hợp chất hữu cơ khó phân hủy, đe dọa trực tiếp mạch nước ngầm của khu dân cư xung quanh.

Bề mặt bãi cũng không ổn định. Khi khối rác co ngót, nền đất lún không đều, tạo ra các hố trũng và vết nứt. Đây là lý do việc xây dựng bất kỳ công trình nào trên bãi rác cũ đều phải tính toán rất kỹ, không thể san lấp rồi đổ móng như đất thông thường.

Những dấu hiệu cho thấy bãi rác cần xử lý ngay

• Mùi hôi lan xa vào buổi sáng sớm hoặc sau mưa lớn.
• Xuất hiện các điểm cháy âm ỉ, khói trắng bốc lên từ khe nứt.
• Nước giếng của hộ dân lân cận đổi màu, có mùi lạ.
• Thảm thực vật quanh bãi chết khô thành từng mảng dù không thiếu nước.

Những bước kỹ thuật trước khi trồng được một cái cây

Cải tạo bãi rác là một dự án môi trường dài hơi chứ không đơn thuần là trồng cây phủ xanh. Các chuyên gia thường chia công việc thành nhiều giai đoạn nối tiếp nhau, mỗi giai đoạn đều cần quan trắc để đánh giá hiệu quả.

Đánh giá hiện trạng

Bước đầu tiên là khảo sát địa hình, khoan thăm dò để xác định độ dày lớp rác, thành phần rác, lượng khí phát sinh và mức độ ô nhiễm của nước ngầm, đất xung quanh. Số liệu này quyết định phương án đóng bãi, thời gian ổn định và loại hình sử dụng đất phù hợp về sau.

Đóng bãi và kiểm soát khí

Lớp phủ cuối cùng thường gồm nhiều tầng: lớp đất san phẳng, lớp màng chống thấm, lớp thoát nước và lớp đất trồng. Hệ thống giếng thu khí được khoan sâu vào thân bãi để dẫn khí metan về đuốc đốt hoặc tận dụng phát điện. Ở nhiều nơi, chính lượng khí này đã trở thành nguồn năng lượng nhỏ nhưng ổn định trong nhiều năm.

Thu gom và xử lý nước rỉ rác

Nước rỉ rác phải được thu về hồ chứa và xử lý qua các công đoạn sinh học, hóa lý, đôi khi cả lọc màng trước khi xả ra môi trường. Nếu bỏ qua khâu này, mọi nỗ lực phủ xanh bên trên đều trở nên vô nghĩa vì ô nhiễm vẫn lan đi theo dòng nước dưới đất.

Những mô hình hồi sinh đã thành công

Trên thế giới có không ít ví dụ cho thấy bãi rác cũ có thể trở thành điểm đến của cộng đồng. Một số thành phố lớn đã biến bãi chôn lấp hàng chục héc-ta thành công viên sinh thái với đồi cỏ, đường đi bộ và khu quan sát chim. Có nơi xây sân golf, đường chạy xe đạp địa hình, có nơi lắp hàng chục nghìn tấm pin mặt trời vì đây là dạng công trình nhẹ, ít cần móng sâu.

Điểm chung của các dự án thành công là chúng không vội vàng. Thời gian từ lúc đóng bãi tới khi mở cửa cho người dân thường kéo dài nhiều năm, trong đó phần lớn dành cho quan trắc và chờ nền ổn định. Loại cây được chọn cũng có rễ nông, chịu được đất nghèo dinh dưỡng và không đâm thủng lớp chống thấm.

Lựa chọn hình thức sử dụng đất

• Công viên, mảng xanh đô thị: phù hợp khi bãi nằm gần khu dân cư, cần cải thiện cảnh quan và chất lượng không khí.
• Rừng trồng phục hồi: chi phí vận hành thấp, tăng khả năng hấp thụ carbon, tạo hành lang sinh thái.
• Năng lượng mặt trời: tận dụng diện tích lớn, tải trọng nhẹ, tạo nguồn thu bù đắp chi phí duy tu.
• Khu thể thao ngoài trời: cần nền ổn định hơn, chỉ nên triển khai khi số liệu lún đã đạt ngưỡng an toàn.

Câu chuyện ở Việt Nam và những thách thức

Nhiều địa phương nước ta đang có bãi chôn lấp đã hoặc sắp đóng cửa. Việc cải tạo gặp không ít khó khăn: nguồn vốn lớn, số liệu quan trắc lịch sử thiếu, rác chôn lấp trước đây hầu như không được phân loại nên thành phần phức tạp. Bên cạnh đó, áp lực quỹ đất khiến nhiều nơi muốn đưa khu đất vào sử dụng sớm, trong khi điều kiện kỹ thuật chưa cho phép.

Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản hướng dẫn đã đặt ra yêu cầu rõ ràng hơn về đóng bãi, cải tạo và phục hồi môi trường, kèm trách nhiệm quan trắc sau đóng cửa. Đây là hành lang pháp lý quan trọng để các dự án hồi sinh được thực hiện bài bản, tránh tình trạng phủ đất trồng cây cho đẹp mắt nhưng ô nhiễm vẫn còn nguyên bên dưới.

Bài học rút ra

• Đầu tư cho khảo sát ban đầu luôn rẻ hơn chi phí khắc phục khi công trình đã xây xong.
• Kiểm soát khí và nước rỉ rác là điều kiện tiên quyết, không phải hạng mục làm thêm.
• Cộng đồng xung quanh cần được thông tin minh bạch về tiến độ và kết quả quan trắc.
• Giảm lượng rác phải chôn lấp ngay từ hôm nay mới là cách tránh tạo thêm những bãi rác cần cải tạo trong tương lai.

Doanh nghiệp đóng góp được gì

Mỗi tấn rác được phân loại, tái chế hoặc xử lý đúng cách tại nguồn là một tấn rác không phải nằm lại dưới lòng đất hàng chục năm. Với các nhà máy, khu công nghiệp, điều này có nghĩa là tổ chức phân loại chất thải ngay tại xưởng, tách riêng chất thải nguy hại, tận dụng phế liệu có giá trị và hợp tác với đơn vị thu gom được cơ quan quản lý cấp phép. Những việc tưởng nhỏ ấy cộng lại sẽ làm giảm đáng kể áp lực lên các bãi chôn lấp vốn đã quá tải.

Doanh nghiệp cũng có thể tham gia các chương trình trồng cây, tài trợ mảng xanh công cộng hay hỗ trợ địa phương trong những dự án phục hồi đất. Đó vừa là trách nhiệm xã hội, vừa là cách xây dựng hình ảnh thương hiệu gắn với phát triển bền vững mà khách hàng và đối tác ngày càng quan tâm.

Từ vết sẹo thành lá phổi

Câu chuyện cải tạo bãi rác cho thấy thiên nhiên có khả năng tự phục hồi đáng kinh ngạc nếu con người cho nó cơ hội và làm đúng kỹ thuật. Một nơi từng bị lãng quên hoàn toàn có thể trở thành lá phổi xanh, nơi trẻ em vui chơi và người già tản bộ mỗi chiều. Nhưng để có được kết quả ấy, mọi việc phải bắt đầu từ cách chúng ta quản lý rác thải hằng ngày.

Môi Trường Xanh AIVA đồng hành cùng doanh nghiệp trong thu gom, phân loại, xử lý chất thải công nghiệp và chất thải nguy hại, tư vấn hồ sơ môi trường và quan trắc định kỳ theo đúng quy định. Nếu nhà máy của bạn đang tìm phương án giảm lượng rác phải chôn lấp, hãy gọi hotline 0703 270 450 hoặc gửi email về lienhe@aivatech.vn để được khảo sát và tư vấn miễn phí.