Xử lý rác thải: câu chuyện chưa bao giờ hết nóng

Cứ vài tháng, câu chuyện rác thải lại trở thành tâm điểm: khi một bãi chôn lấp bị người dân chặn xe phản đối, khi đường phố ngập rác sau mấy ngày đơn vị thu gom tạm ngừng, hay khi hình ảnh rác nhựa trôi dạt kín bờ biển lan truyền trên mạng. Mỗi lần như vậy, dư luận lại nóng lên rồi lắng xuống. Nhưng bản thân vấn đề thì không hề nguội đi, bởi lượng rác chúng ta tạo ra mỗi ngày vẫn tiếp tục tăng.

Vậy vì sao xử lý rác thải mãi là bài toán khó, và ai cần làm gì để thoát khỏi vòng luẩn quẩn này?

Rác tăng nhanh hơn khả năng xử lý

Đô thị hóa, tăng dân số và thay đổi thói quen tiêu dùng khiến khối lượng chất thải rắn sinh hoạt ở các thành phố lớn tăng đều qua từng năm. Bên cạnh rác sinh hoạt là chất thải công nghiệp từ hàng trăm khu công nghiệp, cụm công nghiệp trải dài khắp các tỉnh. Trong khi đó, năng lực của hạ tầng thu gom, trung chuyển và xử lý không theo kịp.

Phần lớn rác sinh hoạt hiện vẫn được xử lý bằng chôn lấp. Đây là phương pháp chi phí ban đầu thấp nhưng tốn quỹ đất, phát sinh nước rỉ rác và khí thải, kéo theo hệ lụy kéo dài hàng chục năm sau khi bãi đã đóng cửa. Nhiều bãi chôn lấp lớn đã vượt công suất thiết kế, buộc phải mở rộng hoặc tìm địa điểm mới, điều luôn vấp phải sự phản đối của cộng đồng.

Những con số biết nói

• Mỗi người dân đô thị thải ra trung bình từ 0,8 đến hơn 1 kg rác mỗi ngày.
• Thành phần hữu cơ chiếm tỷ lệ lớn trong rác sinh hoạt, rất phù hợp để làm phân compost nếu được tách riêng.
• Tỷ lệ rác được tái chế thực sự vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng.

Nút thắt nằm ở phân loại tại nguồn

Hầu hết công nghệ xử lý hiện đại, từ đốt rác phát điện, ủ phân hữu cơ cho đến tái chế nhựa, đều hoạt động hiệu quả hơn nhiều khi rác đầu vào đã được phân loại. Rác ướt lẫn với rác khô khiến lò đốt khó đạt nhiệt độ, nhựa dính thức ăn làm giảm giá trị tái chế, pin và bóng đèn lẫn vào rác thường gây ô nhiễm kim loại nặng.

Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã quy định hộ gia đình, cá nhân phải phân loại chất thải rắn sinh hoạt thành các nhóm cơ bản và thu phí theo khối lượng. Tuy nhiên, để quy định đi vào thực tế cần đồng bộ nhiều yếu tố: túi đựng, lịch thu gom riêng, xe chuyên dụng và cơ sở tiếp nhận từng loại rác. Nếu người dân phân loại rồi lại thấy xe thu gom đổ chung, niềm tin sẽ mất đi rất nhanh.

Ba nhóm rác cơ bản nên tách riêng

• Chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế: giấy, bìa, nhựa, kim loại, thủy tinh sạch.
• Chất thải thực phẩm: thức ăn thừa, rau củ quả hỏng, vỏ trái cây.
• Chất thải rắn sinh hoạt khác: phần còn lại không tái chế được, cùng nhóm cần thu gom riêng như pin, bóng đèn, thiết bị điện tử.

Doanh nghiệp không đứng ngoài cuộc

Khi nói về rác, nhiều người nghĩ ngay tới hộ gia đình. Nhưng các nhà máy, siêu thị, tòa nhà văn phòng và khu công nghiệp mới là những nguồn phát sinh tập trung với khối lượng lớn. Đây cũng là nơi việc thay đổi có thể tạo ra hiệu quả nhanh nhất vì có tổ chức, có quy trình và có người chịu trách nhiệm rõ ràng.

Quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất yêu cầu doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu một số loại sản phẩm và bao bì phải tham gia tái chế hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động xử lý. Điều này đặt bài toán thiết kế bao bì dễ tái chế, giảm vật liệu khó phân hủy lên bàn làm việc của bộ phận sản phẩm, không chỉ của bộ phận môi trường.

Những việc doanh nghiệp có thể bắt đầu ngay

• Kiểm kê khối lượng và thành phần chất thải phát sinh theo từng khu vực.
• Bố trí điểm phân loại rõ ràng ở xưởng, nhà ăn, văn phòng.
• Thương lượng với nhà cung cấp để thu hồi, tái sử dụng pallet, thùng chứa, bao bì.
• Chọn đối tác thu gom, xử lý có giấy phép, minh bạch chứng từ và có báo cáo khối lượng định kỳ.

Công nghệ là cần, nhưng chưa đủ

Các nhà máy đốt rác phát điện, dây chuyền ủ sinh học hay cơ sở tái chế hiện đại đang dần xuất hiện ở nhiều địa phương. Đây là bước tiến quan trọng giúp giảm tỷ lệ chôn lấp. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hết tác dụng khi được đặt trong một hệ thống quản lý đồng bộ, từ chính sách, giá dịch vụ, ý thức người dân tới năng lực giám sát của cơ quan chức năng.

Một nhà máy đốt rác dù hiện đại tới đâu cũng sẽ gặp khó nếu rác đầu vào quá ẩm, lẫn nhiều đất đá. Một cơ sở tái chế nhựa sẽ thua lỗ nếu nguồn nhựa thu về bẩn, lẫn tạp chất. Vì vậy, đầu tư vào công nghệ luôn cần đi kèm đầu tư vào khâu phân loại và thu gom.

Hướng đi của kinh tế tuần hoàn

Kinh tế tuần hoàn nhìn rác như một nguồn tài nguyên đặt sai chỗ. Thay vì sản xuất, sử dụng rồi vứt bỏ, sản phẩm được thiết kế để dùng lâu hơn, sửa chữa được, và khi hết vòng đời thì vật liệu quay trở lại sản xuất. Với doanh nghiệp, đây không chỉ là khẩu hiệu mà là cách cắt giảm chi phí nguyên liệu, giảm rủi ro biến động giá và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường xuất khẩu.

Người dân thấy được gì từ những thay đổi

Những khu dân cư đã triển khai phân loại bài bản cho thấy kết quả rất rõ ràng. Lượng rác phải đưa đi chôn lấp giảm đáng kể, điểm tập kết bớt mùi hôi, đường phố sạch sẽ hơn vào giờ thu gom. Rác thực phẩm được chuyển đi ủ phân để phục vụ trồng cây xanh, còn phế liệu tái chế mang lại một khoản thu nhỏ cho tổ dân phố hoặc người thu gom. Khi người dân tận mắt thấy công sức phân loại của mình có ý nghĩa, họ duy trì thói quen ấy một cách tự nhiên mà không cần nhắc nhở nhiều.

Bài học từ các mô hình này cũng áp dụng được cho khu công nghiệp: truyền thông rõ ràng, hạ tầng đi trước một bước và phản hồi kết quả định kỳ cho những người trực tiếp thực hiện.

Mỗi mắt xích đều quan trọng

Xử lý rác thải sẽ còn là chủ đề nóng chừng nào mỗi mắt xích trong chuỗi còn đổ trách nhiệm cho nhau. Người dân chờ hạ tầng hoàn thiện, doanh nghiệp chờ quy định rõ ràng, cơ quan quản lý chờ ý thức cộng đồng thay đổi. Vòng lặp chỉ được phá vỡ khi từng bên bắt tay làm phần việc của mình, dù nhỏ.

Một thùng rác được phân loại đúng ở nhà ăn công ty, một hợp đồng xử lý minh bạch với đơn vị được cấp phép, một bao bì được thiết kế lại để dễ tái chế hơn, đó là những thay đổi cụ thể có thể làm ngay hôm nay. Khi đủ nhiều doanh nghiệp cùng làm, áp lực lên các bãi chôn lấp và môi trường sống chắc chắn sẽ giảm đi đáng kể.

Môi Trường Xanh AIVA hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng hệ thống phân loại tại nguồn, thu gom và xử lý chất thải công nghiệp, chất thải nguy hại theo đúng quy định, cùng dịch vụ tư vấn hồ sơ môi trường trọn gói. Liên hệ hotline 0703 270 450 hoặc email lienhe@aivatech.vn để được tư vấn chi tiết.