Đại dịch đã thay đổi môi trường như thế nào? Những bài học còn lại

Những tháng giãn cách trong đại dịch COVID-19 để lại nhiều hình ảnh khó quên: đường phố vắng lặng, bầu trời đô thị xanh trong hiếm thấy, những dòng kênh trong hơn và tiếng chim ríu rít ngay giữa thành phố. Nhiều người khi đó tin rằng thiên nhiên đang được nghỉ ngơi. Nhưng khi nhìn lại bằng số liệu, bức tranh phức tạp hơn nhiều. Đại dịch vừa tạo ra những khoảng lặng tích cực, vừa để lại các vấn đề môi trường mới mà đến nay chúng ta vẫn đang phải xử lý.

Vài năm đã trôi qua, đây là thời điểm phù hợp để nhìn lại những thay đổi ấy một cách tỉnh táo và rút ra những bài học còn giá trị cho hoạt động sản xuất, kinh doanh hôm nay.

Khoảng lặng ngắn ngủi của không khí và nguồn nước

Khi nhà máy tạm dừng, phương tiện giao thông giảm mạnh và các chuyến bay bị hủy, lượng khí thải từ đốt nhiên liệu hóa thạch sụt giảm rõ rệt. Nồng độ bụi mịn và khí NO2 tại nhiều đô thị lớn xuống thấp kỷ lục trong vài tuần. Người dân ở một số nơi lần đầu tiên nhìn thấy đường chân trời rõ nét, thấy cả những dãy núi xa vốn bị khói bụi che khuất quanh năm.

Nguồn nước cũng có thời gian dễ thở hơn. Lượng nước thải công nghiệp và hoạt động du lịch giảm giúp một số sông hồ, bãi biển trong trở lại. Động vật hoang dã xuất hiện ở những khu vực trước đó vốn ồn ào và đông đúc.

Nhưng đó chỉ là tạm thời

Ngay khi các hoạt động kinh tế khởi động lại, mức phát thải phục hồi nhanh chóng, có nơi còn vượt mức trước dịch do nhu cầu bù đắp sản lượng. Điều này cho thấy cải thiện môi trường bền vững không thể dựa vào việc ngừng sản xuất, mà phải đến từ thay đổi công nghệ, cách vận hành và quản lý chất thải.

Mặt trái: núi rác y tế và nhựa dùng một lần

Trong khi bầu trời trong hơn, lượng chất thải rắn lại tăng theo hướng đáng lo ngại. Khẩu trang, găng tay, bộ đồ bảo hộ, que xét nghiệm và bơm kim tiêm phát sinh với khối lượng chưa từng có. Phần lớn trong số đó là chất thải lây nhiễm, thuộc nhóm chất thải nguy hại cần được thu gom, lưu giữ và xử lý riêng theo quy trình nghiêm ngặt.

Thói quen tiêu dùng cũng thay đổi. Đặt đồ ăn mang về, mua sắm trực tuyến bùng nổ kéo theo hàng tỷ hộp xốp, túi nilon, màng bọc và thùng giấy. Hệ thống thu gom ở nhiều địa phương bị quá tải, tỷ lệ rác được phân loại để tái chế giảm vì người dân lo ngại nguy cơ lây nhiễm.

Những dòng chất thải tăng mạnh nhất

• Khẩu trang và găng tay dùng một lần từ hộ gia đình và nơi làm việc.
• Chất thải y tế lây nhiễm từ bệnh viện, khu cách ly, điểm xét nghiệm.
• Bao bì nhựa từ dịch vụ giao đồ ăn và thương mại điện tử.
• Hóa chất khử khuẩn, bình xịt và vỏ chai đựng dung dịch sát trùng.

Không ít khẩu trang đã theo cống rãnh trôi ra sông, ra biển. Chúng không phân hủy mà vỡ dần thành vi nhựa, đi vào chuỗi thức ăn và trở thành vấn đề lâu dài sau khi đại dịch đã qua đi.

Doanh nghiệp đã thay đổi ra sao

Đại dịch buộc nhiều nhà máy phải xem lại toàn bộ cách vận hành. Chuỗi cung ứng đứt gãy khiến các doanh nghiệp nhận ra rủi ro của việc phụ thuộc vào một nguồn nguyên liệu duy nhất. Không ít đơn vị bắt đầu tận dụng phế liệu, tái sử dụng bao bì và tiết kiệm vật tư như một cách giảm chi phí trong giai đoạn khó khăn.

Làm việc từ xa và họp trực tuyến trở nên phổ biến, góp phần giảm đi lại và phát thải từ giao thông. Các tiêu chuẩn vệ sinh, an toàn lao động được nâng lên, kéo theo ý thức quản lý chất thải tại xưởng tốt hơn. Bên cạnh đó, đối tác và khách hàng quốc tế ngày càng yêu cầu báo cáo về phát thải, chất thải và trách nhiệm môi trường như một điều kiện hợp tác.

Ngành xử lý chất thải học được gì

Với các đơn vị thu gom và xử lý chất thải, đại dịch là một bài kiểm tra năng lực thực sự. Đội xe phải hoạt động liên tục trong điều kiện hạn chế đi lại, nhân sự làm việc ở tuyến đầu với nguy cơ phơi nhiễm cao, trong khi khối lượng chất thải lây nhiễm có thời điểm tăng gấp nhiều lần so với bình thường. Những đơn vị có quy trình rõ ràng, trang bị bảo hộ đầy đủ và kho lưu giữ đạt chuẩn đã đứng vững, còn những nơi làm theo kiểu thời vụ bộc lộ ngay điểm yếu.

Một thay đổi đáng chú ý là việc số hóa khâu quản lý. Nhiều doanh nghiệp chuyển sang theo dõi chứng từ chất thải, lịch thu gom và khối lượng bàn giao trên phần mềm thay vì sổ sách giấy. Cách làm này giúp giảm tiếp xúc trực tiếp, đồng thời giúp chủ nguồn thải dễ dàng đối chiếu số liệu khi lập báo cáo công tác bảo vệ môi trường hằng năm. Đến nay, đây vẫn là thói quen đáng giữ lại vì nó giúp tiết kiệm thời gian và hạn chế sai sót khi cơ quan quản lý kiểm tra.

Năm bài học còn nguyên giá trị

Môi trường phục hồi nhanh hơn ta nghĩ

Chỉ vài tuần giảm phát thải đã cho thấy chất lượng không khí và nước cải thiện rõ rệt. Điều đó chứng minh mỗi nỗ lực cắt giảm ô nhiễm đều mang lại kết quả thấy được, không phải là việc làm vô ích.

Quản lý chất thải phải có phương án dự phòng

Khi lượng rác tăng đột biến, hệ thống thu gom và xử lý cần đủ linh hoạt để không bị tê liệt. Doanh nghiệp nên có kế hoạch lưu giữ tạm, hợp đồng với đơn vị xử lý và quy trình ứng phó khi khối lượng chất thải thay đổi bất thường.

Chất thải nguy hại không được trộn với rác thường

Kinh nghiệm xử lý rác y tế trong đại dịch nhắc lại một nguyên tắc cơ bản: phân loại tại nguồn quyết định hiệu quả và chi phí xử lý. Trộn lẫn chất thải nguy hại vào rác sinh hoạt không chỉ vi phạm quy định mà còn đe dọa sức khỏe người lao động.

Giảm nhựa dùng một lần là việc làm được ngay

Thay hộp xốp bằng hộp giấy, dùng bình nước cá nhân trong văn phòng, chọn bao bì tái chế được là những thay đổi chi phí thấp nhưng tác động lớn khi nhân rộng.

Minh bạch tạo dựng niềm tin

Doanh nghiệp công khai cách quản lý chất thải và phát thải sẽ dễ dàng hơn khi làm việc với đối tác, cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương.

Hướng tới phục hồi xanh

Nhiều quốc gia đã chọn con đường phục hồi kinh tế gắn với năng lượng sạch, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải. Tại Việt Nam, Luật Bảo vệ môi trường 2020 cùng các văn bản hướng dẫn đặt ra yêu cầu phân loại rác tại nguồn, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và quản lý chặt chẽ chất thải nguy hại. Đây vừa là nghĩa vụ, vừa là cơ hội để doanh nghiệp tái cấu trúc hoạt động theo hướng hiệu quả và bền vững hơn.

Môi Trường Xanh AIVA hỗ trợ các nhà máy, khu công nghiệp thu gom và xử lý chất thải công nghiệp, chất thải nguy hại, tư vấn hồ sơ môi trường và giám sát định kỳ theo đúng quy định hiện hành. Liên hệ hotline 0703 270 450 hoặc email lienhe@aivatech.vn để được tư vấn phương án phù hợp với quy mô sản xuất của bạn.